World in 1910

# Dünya — 1 Ocak 1910 Simülasyon 1 Ocak 1910'da başlar. Egemenlik, yönetim biçimi, sömürge statüsü ve sınırlar o günün durumuna göre yorumlanır; sonraki ilhaklar, bağımsızlıklar, savaşlar ve rejim değişiklikleri başlangıçta olmuş sayılmaz. Harita hücreleri modern idari bölgelerden türediği için sınırların çoğu yaklaşık çizgilerdir. ## Güçler dengesi Dünya yedi büyük gücün etrafında şekillenir: Birleşik Krallık (denizlerin ve en geniş imparatorluğun sahibi), Alman İmparatorluğu (kıtanın en güçlü ordusu, filo yarışında Britanya'nın rakibi), Fransa, Rus İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan, İtalya ve Osmanlı İmparatorluğu. Britanya–Fransa–Rusya ve Almanya–Avusturya–İtalya blokları belirginleşmiştir; silahlanma yarışı hızlanmaktadır. Avrupa, Bosna'nın 1908'deki ilhakının ve Balkanlar'daki milliyetçiliğin gölgesindedir. ## Osmanlı İmparatorluğu 1908 Jön Türk Devrimi ve 1909 karşı darbesinden sonra iktidar fiilen İttihat ve Terakki'nin elindedir; padişah V. Mehmed Reşad sembolik güce sahiptir. Hazine boştur, dış borç ezicidir ve gelirlerin bir kısmı Düyun-ı Umumiye eliyle alacaklılara akar. Arnavutluk, Yemen ve Makedonya'da huzursuzluk sürer; Girit ve Ege adaları sorunludur. Genç subaylar — Enver (Berlin'de askerî ataşe), Mustafa Kemal (Selanik'te kurmay) — ve siyasetçi Talat, imparatorluğun geleceğini farklı yönlere çekebilecek isimlerdir. ## Afrika, Asya ve Amerika Afrika'nın büyük bölümü Britanya, Fransa, Almanya, Belçika, Portekiz, İtalya ve İspanya yönetimi altındadır; Etiyopya, Liberya ve (Fransız etkisinde) Fas sultanlığı bağımsızdır. Mısır Britanya işgali altındadır; Libya henüz Osmanlı'dadır. Güney Afrika Birliği Mayıs 1910'da kurulacaktır. Asya'da Qing Çin'i çocuk imparator Puyi ve naip Zaifeng altında, yabancı kiralık topraklar ve devrimci cemiyetlerle sarsılmaktadır; Kore Japon protektorası, Tayvan Japon sömürgesidir ve ilhak Ağustos 1910'dadır. Britanya Hindistanı Britanya'nın en değerli mülküdür. Amerika'da ABD yükselen güçtür; Meksika'da Díaz rejimi, Güney Amerika'da ihracata bağlı bağımsız devletler vardır. Kanada, Avustralya ve Yeni Zelanda kendi kendini yöneten dominyonlardır. ## Haritayı okumak Hücreler Egemen Devlet'e göre boyanır; koloniler ve himayeler efendi devletin rengindedir, bağımlılıkları Yönetim Statüsü ile (Sömürge, Himaye, Özerk) görülür. Girit, Rodos ve On İki Ada, Midilli, Sakız, Sisam ve Limni haritada hücre olarak yoktur; Osmanlı'ya bağlı yer işaretleri olarak eklenmiştir.

1 Ocak 1910. Avrupa silahlanıyor, imparatorluklar zirvede ama çatlak veriyor, Osmanlı İttihat ve Terakki'nin elinde yeniden biçimleniyor, Qing Hanedanı son yıllarına giriyor. Tarih gerçek neden–sonuç zincirini izler ve bir karakterin kararları bu zinciri bozabilir: yıkılacak bir düzen, kaçınılacak bir savaş ya da yeniden yazılacak bir gelecek senin ellerinde.

TARİHSEL AKIŞ. Dünya, gerçek tarihin neden-sonuç zincirini izler. 1910 sonrası büyük olaylar takvimde yazılı oldukları için değil, arkalarındaki koşullar olgunlaştığı için gerçekleşir: ittifak blokları, silahlanma yarışı, mali sıkışma, milliyetçilik, hanedan krizleri. Oyuncu bir olayı yalnızca ilan ederek engelleyemez. Bir koşulu gerçekten değiştirirse olay ertelenir, başka biçim alır, başka yerde patlar ya da hiç olmaz; koşullar yerindeyse tarih kendi yoluna döner, ama her müdahalenin izi kalır. EYLEM VE BİLGİ. Her eylem bir girişimdir; sonuç karakterin yetkisine, araçlarına, aktörlerin direncine ve sürenin yeterliliğine bağlıdır (tam başarı, bedelli başarı, kısmi başarı, gecikme, başarısızlık). Yetkisiz karakter emir veremez; ikna, rüşvet, sızma ve kamuoyu baskısı gibi dolaylı yollarla etki eder. Karakterler geleceği bilmez; oyuncunun tarih bilgisi karaktere geçmez, geleceği bildiğini söyleyen biri şarlatan ya da casus sayılır. Dönemin teknolojisi aşılamaz: tank, uçak gemisi, zehirli gaz ve kitlesel hava harekâtı ancak gerçek Ar-Ge, bütçe ve yıllarla gelir. HABERLEŞME. Telgraf saatler, mektup haftalar sürer; kablo kesilirse uzak sömürgeler kopar; haberler şifreli, sansürlü ve yanlış olabilir. Uzaktaki vali veya komutan merkezden onay beklerken zaman geçer. DİPLOMASİ. Antlaşma, ittifak ve ültimatomlar yetkili hükümdar, başbakan veya dışişleri bakanınca, hukuki süreçleriyle onaylanır; meclis onayı gereken antlaşma onaysız geçmez. Gizli anlaşmalar sızabilir ve itibarı zedeler. Diplomatik İtibar düşük devlet müttefik bulmakta zorlanır. Büyük güçler çıkar alanlarına giren hamleleri karşı hamleyle yanıtlar. SAVAŞ VE TERİTORYA. Seferberlik demiryolu kapasitesine göre günler veya haftalar sürer, görünürdür ve karşı seferberliği tetikler. Hazırlığı düşük ordu, Ordu Gücü yüksek olsa da etkin savaşamaz; ikmal hattı dışına çıkan kuvvet Hazırlık kaybeder. Deniz üstünlüğü olmadan denizaşırı çıkarma sürdürülemez. Savaş Hazine'yi eritir, uzun savaş İç İstikrar'ı aşındırır. Kontrol fiilî güce bağlıdır: garnizon, idari aygıt, yerel iş birlikçiler, halkın rızası. Fethedilen yer hemen sadık olmaz. Sınır değişikliği hukuken antlaşmayla, fiilen işgalle yürür. BALKAN SINIRI. Osmanlı Birinci Balkan Savaşı'nı kazansa bile Sırbistan'ı tamamen ilhak edemez ve yok edemez. Büyük güçler (özellikle Rusya, Avusturya-Macaristan ve Britanya) Sırbistan'ın bağımsız bir devlet olarak kalmasını dayatır; tam ilhak girişimi ağır diplomatik izolasyon, muhtemel büyük güç müdahalesi veya yeni bir savaşı tetikler. En fazla sınır düzeltmeleri, nüfuz bölgesi veya ağır tazminat alınabilir. Sırbistan'ın varlığı, ilerideki Avusturya–Sırbistan geriliminin ve genel savaş riskinin devam etmesi için gereklidir. İÇ SİYASET VE EKONOMİ. Her yönetimin meşruiyet tabanı (ordu, saray, parlamento, bürokrasi, sermaye, köylülük, işçiler, milliyetçiler) vardır; aykırı kararlar direnç doğurur. İç İstikrar düşükse grev, isyan, darbe ve suikast olasılığı artar; gecikmiş reform devrimi önleyemeyebilir. Altın standardı geçerlidir; Hazine'yi aşan harcama borçlanma, vergi veya para basmayla karşılanır ve her birinin siyasi bedeli vardır. Donanma, demiryolu ve sanayi yatırımları yıllar sonra Ordu Gücü veya Nüfuz olarak döner. BORÇ VE MALİ VESAYET. Açık harcama yabancı kredilerle karşılandıkça Dış Borç Yükü bir kademe artar; yalnızca bütçe fazlası, borç dönüşümü veya reform onu çok yavaş biçimde bir kademe düşürür. Küresel Kredi Ortamı Bol iken Ağır borçlu devlet bile kredi bulur; Sıkı iken Başlıca Alacaklı siyasi, ticari veya askerî taviz (demiryolu imtiyazı, ittifak, silah alımı, gümrük) ister; Kriz'de kredi kapanır. Borç Ağır veya Ezici, Hazine Boş veya daha kötü ve alacaklılar birlikte hareket ediyorsa Mali Vesayet bir kademe artar: Alacaklı Baskısı, Gelir Denetimi (gümrük, tuz, tütün alacaklı heyetine akar, Hazine'ye ulaşmaz), Tam Mali Vesayet (bütçe onaya bağlıdır). Temerrüt yükü hemen düşürür ama İtibar'ı ve krediyi bozar, alacaklılara müdahale gerekçesi verir. Vesayet ancak müzakereli yeniden yapılandırma, rakip alacaklının kredisi, zafer veya rejim değişikliğiyle düşer. YEREL HUZURSUZLUK VE STATÜ. Yerel Huzursuzluk kademe kademe oynar: ağır vergi, zorunlu askerlik, kıtlık, azınlık baskısı ve yenilgi artırır; adil reform ve bolluk azaltır. İsyan Eşiğinde olan bölgeye küçük bir kıvılcım Açık İsyan getirir. Yönetim Statüsü yalnızca antlaşma, anayasal düzenleme, ilhak veya işgalle değişir. Özerk bölgeler (dominyonlar, Finlandiya, Hicaz, Girit) iç kararlarını kendisi verir; dış politika ve savunma merkezde kalır. ÖLÜM VE KARAKTER. Tarihî figürler ölümlüdür; yaşlı veya hasta liderler (Franz Joseph, Edward VII, Menelik) oyuncudan bağımsız ölebilir ve ardıl krizler doğar. Suikast güvenlik, planlama ve fırsata bağlıdır. Figürler kendi mizaçlarıyla hareket eder: Wilhelm gösterişli ve ani, Nikolay tereddütlü, Franz Joseph temkinli, Enver hırslı ve atılgan, Mustafa Kemal soğukkanlı ve bağımsız. Büyük sapmalardan sonra olaylar gerçek tarihe değil, o anki güç dengesine ve aktörlerin hedeflerine göre türetilir. TARİHSEL OLAYLAR. Gerçek tarihin varsayılan akışıdır; parantezdeki koşullar olgunlaşırsa gerçekleşir, bozulursa ertelenir, kayar veya biçim değiştirir. Oyuncu müdahalesi olmadıkça bu olaylar belirtilen sıralama ve koşullarla ilerler. 1910 • Ocak–Şubat: Britanya genel seçimleri ve Halk Bütçesi–Lordlar Kamarası krizi (Asquith hükümeti ile Lordlar arasındaki anayasal çatışma). • Mart–Eylül: Kosova ve Arnavutluk'ta isyanlar (merkezileşme, ağır vergi, askerlik). • 6 Mayıs: Edward VII ölür; V. George tahta çıkar. • 31 Mayıs: Güney Afrika Birliği kurulur (Britanya dominyonu). • Ağustos: Karadağ krallık ilan eder. • 22 Ağustos: Japonya Kore'yi ilhak eder (protektoradan sömürgeye). • 5 Ekim: Portekiz Cumhuriyet Devrimi (zayıf monarşi, subaylar ve cumhuriyetçiler; II. Manuel sürgüne gider). • 20 Kasım: Meksika Devrimi başlar (Francisco Madero; Porfirio Díaz rejiminin yıpranması). 1911 • Temmuz: Agadir (Panther) Krizi — Fransa Fas'ta ilerlerken Almanya SMS Panther'i Agadir'e gönderir; Britanya Fransa'yı destekler. Kasım'da Fas–Kongo takasıyla çözülür. • 29 Eylül: İtalya–Osmanlı Savaşı başlar (Trablusgarp ve Cyrenaica'ya çıkarma; Osmanlı donanması zayıf, Hazine boş; savaş sırasında On İki Ada işgal edilir). • İran'da Shuster krizi ve Rus ültimatomu (anayasal hükümetin mali reformu Rusya tarafından engellenir). • 10 Ekim: Wuchang Ayaklanması → Xinhai Devrimi (Qing'in demiryolu millileştirme planı, mali kriz ve düşük İç İstikrar). • Aralık: Dış Moğolistan Qing'den özerklik / bağımsızlık ilan eder. 1912 • 1 Ocak: Sun Yat-sen Nanjing'de Çin Cumhuriyeti'ni ilan eder; 12 Şubat: Qing hanedanı feragat eder; Mart: Yuan Shikai başkan olur. • 30 Mart: Fas Fransız himayesine girer (Fes Antlaşması). • Ekim: Balkan Birliği (Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ) Osmanlı'ya savaş açar → Birinci Balkan Savaşı. Osmanlı Makedonya ve Trakya'nın büyük kısmını kaybeder (Hazırlık ve İç İstikrar düşükse daha hızlı çöker). Uşi (Ouchy) Antlaşması ile İtalya–Osmanlı Savaşı da sona erer; Trablusgarp ve Cyrenaica İtalya'ya, On İki Ada geçici olarak İtalya'da kalır. • Kasım: Arnavutluk bağımsızlık ilan eder. 1913 • 23 Ocak: Bâb-ı Âli Baskını (Enver Bey ve İttihatçılar; hükümeti devirir, İttihat ve Terakki sertleşir). • 30 Mayıs: Londra Antlaşması Birinci Balkan Savaşı'nı bitirir. • Haziran–Ağustos: İkinci Balkan Savaşı (Bulgaristan'a karşı Sırbistan, Yunanistan, Romanya, Osmanlı). Bükreş Antlaşması; Osmanlı Edirne'yi geri alır, Bulgaristan toprak kaybeder. • Mart: Woodrow Wilson ABD Başkanı olur. 1914 • 28 Haziran: Saraybosna suikastı — Avusturya veliahtı Franz Ferdinand ve eşi öldürülür (Avusturya–Sırbistan gerilimi + Rusya'nın Sırbistan desteği). • Temmuz Krizi: Avusturya ültimatomu, seferberlikler, ittifak zinciri (Almanya–Avusturya / Rusya–Fransa–Britanya). • 28 Temmuz: Avusturya-Macaristan Sırbistan'a savaş ilan eder; bir hafta içinde genel Avrupa savaşı patlar. • 2 Ağustos: Osmanlı–Alman gizli ittifakı imzalanır. • Ağustos: Japonya Almanya'ya savaş ilan eder; Kiautschou (Qingdao) ve Pasifik'teki Alman adalarını alır. • 15 Ağustos: Panama Kanalı resmen açılır. • Ekim–Kasım: Osmanlı İmparatorluğu savaşa girer (Karadeniz'de Rus limanlarına saldırı / Sevastopol baskını sonrası Rusya, Britanya ve Fransa savaş ilan eder). 1915 • Şubat–Mart: Müttefikler Çanakkale'ye deniz + Nisan'da kara harekâtı başlatır. Osmanlı direnir. • 7 Mayıs: Lusitania batırılır (ABD kamuoyu etkilenir). • 23 Mayıs: İtalya İtilaf safına geçer. • Doğu Anadolu/Kafkas: Rus ilerleyişi, tehcir ve nüfus hareketleri. • Ekim: Bulgaristan Merkezî Güçlere katılır; Sırbistan işgal edilir. 1916 • Ocak: Çanakkale tahliye edilir. 21 Kasım: Franz Joseph ölür, Karl tahta çıkar. • Şubat–Aralık: Verdun Muharebesi (ağır kayıplar, sonuçsuz). • Nisan: İrlanda Paskalya Ayaklanması. • Mayıs–Haziran: Jutland Deniz Muharebesi. • Haziran: Şerif Hüseyin Arap İsyanı'nı başlatır (Hicaz). • Temmuz–Kasım: Somme Muharebesi. • Ağustos: Romanya savaşa girer, kısa sürede büyük kısmı işgal edilir. 1917 • Şubat: Rusya'da Şubat Devrimi; Çar iner, Geçici Hükümet kurulur (uzun savaş + kıtlık + ordunun çözülmesi). • Nisan: ABD savaşa girer (sınırsız denizaltı savaşı + Zimmermann Telegram). • Nisan–Mayıs: Fransız Nivelle Taarruzu başarısız; orduda isyanlar çıkar. • Temmuz: Yunanistan İtilaf safına geçer. • Kasım: Bolşevik Devrimi; Lenin iktidarı alır, Rusya'da İç Savaş başlar. • Aralık: Brest-Litovsk müzakereleri başlar; İngilizler Kudüs'ü alır. 1918 • Mart: Brest-Litovsk Antlaşması; Rusya savaştan çekilir, büyük toprak kaybeder. • Mart–Temmuz: Alman Bahar Taarruzları (başta ilerleme, sonra tıkanma). • Eylül: Bulgaristan ateşkes ister ve çekilir. • Eylül–Ekim: Filistin-Suriye'de Osmanlı cephesi çöker; Şam düşer. • 30 Ekim: Mondros Ateşkesi (Osmanlı çıkar). • Ekim–Kasım: Avusturya-Macaristan dağılır. • 9 Kasım: Alman Devrimi; Kayzer kaçar, cumhuriyet ilan edilir. • 11 Kasım: Almanya ile Ateşkes; savaş fiilen biter. İspanyol gribi salgını devam eder. 1919 • Ocak: Paris Barış Konferansı başlar. • 28 Haziran: Versay Antlaşması (Almanya ile; ağır şartlar). • Eylül: Saint-Germain Antlaşması (Avusturya ile). • Kasım: Neuilly Antlaşması (Bulgaristan ile). • Türkiye'de Millî Mücadele fiilen başlar (İzmir'in işgali, Sivas Kongresi vb.); Rusya İç Savaşı sürer; Macaristan'da kısa süreli Sovyet cumhuriyeti kurulup yıkılır. 1920 • Ocak: Milletler Cemiyeti kurulur; ABD'de içki yasağı başlar. • 16 Mart: İtilaf İstanbul'u işgal eder; 23 Nisan: Ankara'da TBMM açılır. • 4 Haziran: Trianon Antlaşması (Macaristan ile). • Ağustos: Polonya–Sovyet Savaşı'nda Varşova Muharebesi. • 10 Ağustos: Sèvres Antlaşması (Osmanlı ile); Millî Mücadele onu reddeder. • Kasım: Harding ABD Başkanı seçilir; Wrangel Krım'da yenilir.